dadaizm
-
Hugo Ball (1886 – 1927)
Hugo Ball, Cabaret Voltairede Karawane siirini okurken
Hugo Ball, Cabaret Voltaire'de Karawane şiirini okurken
“Dilin nasıl eklemlenmiş olduğunu ortaya koymak işe yarar. Ben bırakıyorum seslileri aylak aylak dolaşsınlar. Bırakıyorum seslileri, basbayağı olagelsinler, tıpkı bir kedinin miyavlaması gibi… Sözcükler belirir, sözcüklerin omuzları, bacakları, kolları, sözcüklerin elleri, au, oi, uh. insan çok fazla sözcük ortaya salmamalı. Bu lanet olası dile, sanki borsacıların para tutmaktan aşınmış elleriyle bulaştırılmış gibi yapışan bütün pislikleri temizlemeye bir şiir dizesi yeter. Sözcüğü başladığı ve bittiği yerde istiyorum.”
Dada kelimesinin anlamı konusunda farklı görüşler mevcuttur, kökeni belirsizdir, ağırlıklı olarak anlamsız bir kelime olduğu düşünülür. Dada adı ne zaman ortaya çıkmıştır? Hugo Ball'ın tasarladığı Cabaret Voltaire Dergisi'nin çıkan tek sayısının başyazısında. Ciddi biçimde çelişen öyküler vardır bu konuda. Richard Huelsenbeck'e göre, sözcüğü kendisi Hugo Ball'la birlikte, bir Almanca-Fransızca sözlükte, kabaredeki bir şarkıcıya takma ad ararken rastlantı sonucu bulmuştur.
cabaret voltaire
Cabaret Voltaire'deki batı uygarlığını yok etmeyi hedef alan yapıtlar ve sahne gösterileri, sanatın her türünü özellikle de savaş çarkının bir parçası olmakla suçladıkları ekspresyonizmi aşağılayan organizasyonlar, sembolizm, fütürizm karşıtı bildirilerin ilanına da ev sahipliği yapar. Cabaret Voltaire'deki şovlarını Ball hem soytarılık, hem de ölüler için ayin olarak nitelendirir. 1916 yılında ise Hugo Ball ve Richard Huelsenbeck rivayete göre Almanca-Fransızca bir sözcükten rastgele seçtikleri Dada kelimesiyle guruplarının adını buldular. Farklı kaynaklar ise bu sözcüğü sözlükten seçenin, çoğu Dadaist manifestonun yazarı da olan Tristian Tzara olduğunu belirtir. Hatta, Hans Arp'ın 16 şubat 1916'da, akşam saat altıda, Zürih'teki Café de la Terrasse'ta Tristian Tzara'nın Dada sözcüğünü icat ettiğini ve o sırada “Burnumun sol deliğine iliştirilmiş bir çörek olduğunu beyan ederim” şeklinde bir açıklaması da vardır. -
Francis Picabia (1879 – 1953)
Francis Picabia, Balance, 1919
Francis Picabia, Balance, 1919
şair ve ressam, aynı zamanda grafik ya da tipografi sanatı (tasarım, illüstrasyon) da yapan Francis Picabia sürrealist, kübist ve dadaist akımıyla ve soyut sanatla yakından ilgilenmiş, bunu eserlerine de yansıtmıştır. Kariyerinin başlarında izlenimci akım, 1909'dan itibaren kübizm sonrasında dadaizm ve sürrealizm etkisi altına girer. “Temiz fikirleriniz olmasını istiyorsanız onları gömlekleriniz kadar sık değiştirin” der. Ciddiyete karşı alaycı üslubunu her zaman korumuş, mizahi duygularını hiçbir zaman saklamamış ve tutuculuğun karşısındadır. Dadaistlerin en anarşist olanlarındandır. Hiçbir anlamı olmayan makineler yapıp bunlara uygunsuz, ulvi, mistik isimler takar. -
Marcel Duchamp (1887 – 1968)
Marcel Duchamp, 50 cc of Paris Air, 1919
Marcel Duchamp, 50 cc of Paris Air, 1919
Marcel Duchamp , L.H.O.O.Q, Mona Lisa With Moustache, 1919
Marcel Duchamp , L.H.O.O.Q, Mona Lisa With Moustache, 1919
(Tablonun altına yazdığı L.H.O.O.Q kızın yakıcı kalçaları var/kalçaları sıcak anlamına gelmektedir, salonda gösterildiği sırada olaylar çıkmış ve dadaistler hep bir ağızdan bağırarak zafer şarkılarını söylemiştir.)
1913 yılına kadar gelinen süreç içinde Marcel Duchamp, empresyonist, post-empresyonist, fovist ve kübist etkiler altında gelişimini sürdürür. Zürih'teki Dada etkinliği ile eşzamanlı olarak gelişen hazır-yapım kullanımıyla Duchamp, aslında sanatın kendisini değil, sanat yapıtının biricikliğini ve estetik olgusunu hedef almış olmakla birlikte, radikal tavrı Dada ruhuyla paralellikler taşır.
Duchamp, Dada hareketinden 1917 yılının ilk aylarında, Tzara'nın New York'a gönderdiği Bay Yangın Söndürücü'nün ilk Göksel Macerası (The First Celestial Adventure of Mr. Fire Extinguisher) adlı kitabıyla haberdar olduğunu söyler. Kitabın ilgisini çektiğini ama Dada hareketinin ne anlama geldiğini bilmediğini, dadaist eylemlerin içeriğini Picabia'nın kendisine Fransa'dan yolladığı mektuplar aracılığıyla öğrendiğini belirtir.
Duchamp, kendisini hiçbir zaman bir dadaist olarak tanımlamamakla birlikte, hazır yapımları birçok kişi tarafından dadaist objeler olarak görülür. Dada'nın mirasını sürrealizmin devralmasıyla beraber, hazır-yapımlar bu kez sürrealist objelere dönüşür, Duchamp sürrealistlerin pek çok etkinliğinde yer alır. Daha sonra resim yapmayı terk eder, hazır nesne kullanımı ile resim sanatına farklı boyut getirerek kolaj ve tipografi (yazıyı bir forma sokma sanatı ve tekniği) alanında da çalışmalar yapar. -
Tristan Tzara (1896 – 1963)
Robert Delaunay, Portrait of Tristan Tzara
Robert Delaunay, Portrait of Tristan Tzara
Rumen asıllı Tristan Tzara, 23 Temmuz 1918'de Meise Salonu'nda, ileride Dada'nın kuruluş beyannamesi olarak yorumlanacak 1918 Dada Manifestosu'nu sunar. Tamamen rastlantılara dayalı ve geçerli yazın kurallarının dışında bir edebiyat anlayışı geliştiren şair, şiirlerini gazeteden kesilen sözcükleri bir şapkada karıştırıp rastgele çekerek oluşturur. Tzara, 1917'de Dada Dergisi'ni çıkarmaya başlar. Bu dergide, dadaizmin öncüleri Hugo Ball, Hans Arp, Richard Huelsenbeck ve Tzara, ses şiiri, anlamdışılık şiir ve şans şiiri adını verdikleri yeni şiir biçimlerini denemeye başlarlar. Kısa zamanda Fransa'nın önde gelen şairleri de bu dergide çalışmaya başlar: Aragon, Eluard, Breton ve diğerleri.
Dada şarkısı
Bir dadacının şarkısı
ne hüzünlü olan ne de neşeli
seviyordu bir bayan bisikletçiyi
o da ne hüzünlü ne neşeli
ama yılbaşında kıskanç koca
öğrendi ne dönüyorsa hepsini
bir öfke sonucu yolladı Vatikan'a
üç bavul içinde ikisinin cesedini
Tristan Tzara (çeviri: Cemal Süreya) -
Dada akımı, I. Dünya Savaşı yıllarında başlayan, kültürel ve sanatsal anlayış farklılıklarıyla sanat tarihini en çok etkileyen akımlardan biri olur. Savaşla sarsılan ve içinde korkuyla yaşanılan bir yüzyılda hissedilen gerilim, duygusal çöküntü ve psikolojik karmaşanın da etkisiyle, daha güzel ve özgür bir dünya için sanatçılar, sıradışı eserleri ve fikirleriyle tüm bu yıpratıcı koşullara başkaldırma çabası içerisine girerler.
Dadaizm, yaratıcı ve soyut sanatı canlandırma, yeniden hareketlendirme arayışı içindedir. Geleneksel sanata karşı olan estetik durumları, rastlantısallık sonucu oluşan olayları, kuralların olmayışını savunan ve varolan sanat, savaş, toplum, gelenek, din ve ahlaki değerleri reddeden ve bunları hafife alan bir akımdır. Hareket, Birinci Dünya Savaşı esnasında ve sonrasındaki militarizme karşı nihilist bir protestoyu da yansıtır.
dadaizm
Bu sanat akımı ortaya çıkmadan önce Marcel Duchamp, Paris'te başlayıp New York'ta devam ettiği ve geliştirdiği Ready Made (hazır ürün kullanımı) tarzıyla, geleneksel sanata karşı anlayış ortaya koyar ve zamanla bu hareketler Dadaizme kaynaklık ederek akım içerisinde yerini alır.
I. Dünya Savaşı'nda tarafsız olan isviçre, savaştan uzak durabilenlere bir sığınma yeri olur ve bazı sanatçılara da ev sahipliği yapar. Dada hareketi, 1916 yılında Tristan Tzara, Hugo Ball, Jean Arp ve Zürih'te yaşayan diğer entelektüeller tarafından yaratılır, Man Ray, Marcel Duchamp, Francis Picabia önderliğinde eşzamanlı olarak New York'ta gündeme gelir ve Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Almanya'ya yayılır.
dadaizm
Dada hareketinin bir diğer önemli özelliği, sürrealizmin önünü açması ve hatta temellerini atmasıdır. Dada hareketinin içinde yer alan pek çok sanatçı daha sonraları sürrealist hareket içinde etkili olur. Dada hareketi, sanatın her dalına (müzik ve az da olsa mimari dışında) yayılır, 1922 sonrasında etkinliğini yitirmeye başlar. 20. yüzyılın en etkili akımlarından birisi olan Dadaizm, modernizm düşüncesinin bir parçası veya uzantısı olarak birçok akım ve anlayışa da öncülük ederek sanat tarihi üzerinde derin bir iz bırakır.
