kürt edebiyatında ilkler
-
islam öncesi Kürt Edebiyatı'nın ilk yazılı örneği: Bilinen ilk Kürtçe şiir M.ö
330 yılında Baraboz tarafından yazılmıştır.
Klasik Kürt Edebiyatı'nın (islamî dönem) ilk şairi Baba Tahirê Hemedanî (Uryan) ile Eliyê Heriri'dir.
Kürtlerin adı bilinen ilk dengbêjî; Evdalê Zeynikê ( Van- Mikis)
ilk Kürt kadın dengbêji: Evdalé Zeynıké Elajgır(Eleşkirt) KeléToprakkale
köyünde doğup yaşamıştır.Sürmeli Memed Paşanın dengbéjidir.
Nesir alanında eser veren ilk Kürt yazar Elî Dînewerî'dir (820-895). Bilimsel konularda eser vermiş bu Kürt yazar eserini Arapça ile yazmıştır.
ilk Kürt edebiyatçısı Hewlêrli ibn Xalikan'dır. (Bu görüş Enver Mayi'ye aittir.)
ilk Kürt tasavvufçusu Melayê Cizîrî'dir. (1570-1640)
Milli temalı ilk şair Ehmedê Xanê'dir. (1651-1706)
ilk Kürtçe Sözlük Ehmedê Xanî'nin yazdığı “Nubîhara Biçûkan”ın bir bölümüdür.
ilk Kürtçe gramer kitabını Ali Teremoxî yazmıştır. (XVI. yy)
Coşku ve heyecan şiirleriye nam salan ilk Kürt şair Feqîyê Teyran'dır. (1390-1660)
ilk Kürtçe Mevlit, Melayê Batê tarafından yazılmıştır. (1417-1491)
Latince yayım yapan ilk Kürt dergisi Celaldet Bedirxan tarafından çıkarılan “Hawar” dergisidir. (1930)
Eserleri günümüze kadar ulaşan ilk Kürt kadın yazarlar; Mah şeref Erdelanî ile Mîhrîbana Berwari'dir. ( 1814-1865 aynı yıllarda yaşadıkları tahmin ediliyor.)
Tarihte bilinen ilk Kürt tiyatrosu 1872 yılında Ebuzziya Mehmet Tavfik tarafından yazılan “Ecel-i Kaza”dır. “Kaza ile gelen ölüm” ya da “talihsiz ölüm” anlamı da taşıyan “Ecel-i Kaza”nın yazarı Ebuzziya Mehmet Tevfik, Orta Anadolu Kürtlerindendir. (Kaynak: Sedat Ulugana/ Kürtlerin en eski tiyatro eseri, “Ecel-i Kaza”)
ilk Kürt gazetesi: “Kürdistan”- Mikdat Mithat Bedirxan, 22 Nisan 1898 – Mısır Kahire
Modern bir matbaada yayımlanmış ilk Kürtçe kitap: “Mewlîdê Nebî” (Peygamber Efendimiz'in Mevlidi), 1899 yılında Diyarbekir Litografya Basımevi tarafından 400 adet basılmıştır.
ilk Kürt cemiyeti: Kürdistan Azm-i Kavî Cemiyeti, 1900 istanbul
ilk Kürt kadın cemiyeti: Kürt Teali Nisvan Cemiyeti, 1919 istanbul
ilk Kürt öğrenci cemiyeti: Kürt Talebe Cemiyeti (Hêvî), 1912 istanbul
Kürtlerin ilk modern tiyatro teksti olarak kabul edilen ”Memê Alan” 1918'de Ebdurrehim Rehmîyê Hekarî'nin yazdığı oyundur.
ilk Kürtçe piyes: ”Birîna Reş” (Kara Yara) -1959'da Musa Anter- Harbiye Askeri Cezaevi'ndeki hücresinde yazdı.
Türk Tiyatro ve Sinemasında Kürt karakterlerin işlendiği ilk oyun: 1977'de “Deprem ve Zulüm”
Oscar'a aday gösterilmiş ilk Kürt filmi: “şÃ®wenî Befir”
ilk Kürt romanı: Erebê şemo “şivanê Kurd”
“Mem û Zîn” adlı eseri Fransızca'ya çeviren kişi Dr. Nurettin Zaza'dır. (1988'de Lozan'da vefat etti)
ilk Kürt filmi: 1926 yılında Kürt kadınlarının durumunu ekranlara getiren “Zerê” adli film çekildi.
ilk Kürtçe çizgi roman:“Mirina Jaro” (Jaro'nun ölümü), yazan Mamê Elî çizen Levent özkan
Kürt çocuklarının ilk çizgi roman karakteri: “Guldexwîn”, yazan ibrahim Sediyani çizen Zişan özeke (21 Mart 2012- Siirt'ten öte Haber Kültür Sitesi)
ilk Kürt Film Günleri: Almanya'nın Köln kentinde düzenlendi. Kürdistan öğrenciler Birliği (YXK) ile Baran Kültür Evi'nin ortaklaşa düzenlenen 1. Köln Kürt Film Günleri, 30 Eylül 2006'da yapıldı.
Kürdistan'a matbaanın girişi: Osmanlı döneminde 1856 yılında Erzurum'da kurulan matbaa, Kürdistan topraklarındaki ilk matbaadır.
ilk Kürt matbaası: Kürdistan Gazetesi Matbaası, 1898 Mısır Kahire
Modern anlamdaki ilk Kürt matbaası: Huseyîn Huznî Mûkriyanî, 1915 Halep
Yasal olarak çıkan ilk Kürt gazetesi: Kürt Teâvun ve Terakki Gazetesi, 1908 istanbul
ilk Kürt yayıncılığı: Ermenistan'da 1921 yılında “Roja Teze” isimli bir gazetenin yayınlanmasıyla.
ilk Kürt müzik grubu: Koma Wetan, 1970 (Rock grubudur)
Kürtlerin ilk enstitüsü: Paris Kürt Enstitüsü
ilk Kürdoloji çalışması: italyan Maûrîzîo Garzonî (“Rêziman û Ferhenga Zimanê Kurdî”)
Akademik dilin Kürtçe olarak kullanıldığı ilk üniversite 1968 yılında kurulmuş olan Süleymaniye üniversitesi'dir.
ilk Kürtçe hikaye: 1840'lı yıllarda Mela Mehmûdê Beyazîdî, “Mem û Zîn”in izinden bir öykü yazarak, bugünkü manada yazılı ilk öyküyü kaleme almıştır. Ayrıca Fuat Temo'nun “Roja Kurd” dergisinde kaleme aldığı “çîrok” başlıklı hikayeler de modern Kürt öykücülüğünün en gelişkin ilk örneklerindendir.
ilk Kürtçe makale: Mardin Artuklu üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nce hazırlanan “Mukkadime” adlı dergi yayımlandı. Dergide biri Kürtçe olmak üzere toplam 12 akademik makale yer alıyor.
Mern anlamda eser veren ilk Kürt şairi: Ebdullah Goran'dır. (Halepçe 1904-1962)
